محمدتقى نورى
479
اشرف التواريخ ( فارسي )
خراسان مىنويسد : « سمنان سه مدرسه كوچك دارد ، مدرسه مسجد شاه ، مدرسه صادق خان ، مدرسه مهدى قلى خان » ( شيندلر ، سه سفرنامه ، ص 154 ) . 44 . در اين بخش مؤلف دچار اشتباه تاريخى شده است . به دليل اينكه محمّد ولى ميرزا در سن 11 سالگى در سال 1214 ، به حكومت سمنان برگزيده شد و در سال 1218 ق . به حكومت خراسان منصوب گشت . پس 4 سال حكومت سمنان را داشته نه 6 سال ( اكسير التواريخ ، ص 189 ؛ مآثر السلطانيه ، ص 48 ) چون مؤلف در بيشتر موارد تاريخ رويدادها را ذكر نكرده و جاى آنها را خالى گذاشته ، چنين اشتباهى دور نمىنمايد . 45 . منظور مؤلف ، فتحعلى شاه است . 46 . خار . در مطلع الشمس ، خوار ، همان گرمسار امروزى است . به نوشته اعتماد السّلطنه : « صورت اسامى قراء و مزارع بلوكات ناحيه خوار . . . . ناحيه خوار چهار بلوك است كه هربلوكى مشتمل بر چند قريه مزرعه خالصه و اربابى است و كليه هشتاد و يك قريه و مزرعه با سكنه و بلاسكنه است » . اعتماد السلطنه ، مطلع الشمس ، ج 3 ، ص 1163 . 47 . محمود ميرزا در گلشن محمود نام پسر بزرگ محمّد ولى ميرزا را اللّه قلى ميرزا ذكر مىكند . احتمالا اين فرزند نورسيده همان اوست . محمود ميرزا ، گلشن محمود ، ص 32 ، ميكروفيلم شماره 1911 ، كتابخانه مركزى دانشگاه تهران . 48 . در اكسير التواريخ آمده : « توره در لغت فرس قديم به معنى شغال است . در لغت تركى به معناى قاعده و طرز است و ياسانامه چنگيزى را نيز توره گويند . ليكن حال ، مراد از توره در السنه و افواه اهالى آن بلد [ ماوراء النهر ] شاهزاده است » . اعتضاد السلطنه ، اكسير التواريخ ، ص 106 . 49 . ميرزا محمّد مهدى مجتهد مشهدى از علماى معروف خراسان بود . در سال 1152 ق . به دنيا آمد و از شاگردان وحيد بهبهانى بود . در سال 1217 كه فتحعلى شاه براى سركوبى نادر ميرزا به مشهد رفت و شهر را محاصره كرد ، چون محاصره طولانى شد و شهر دچار قحطى گشت ، با وساطت مجتهد و سران خراسانى شاه بازگشت و آنان قول دادند نادر ميرزا را دستگير كنند . در سال 1218 ق . سران خراسان به سركردگى